Giza jokabidearen azterketaren historia

Carl Jungen tipo psikologikoen teoria haren psikologia analitikoaren zutabe nagusietako bat da. Haren ustez, jokabide-desberdintasunak pertsonek mundua hautemateko eta erabakiak hartzeko dituzten berezko lehentasunetatik datoz. Jungek funtzio kognitiboen bi dikotomia nagusi identifikatu zituen:

Gainera, Jungek estrabertsioaren eta introbertsioaren kontzeptuak sartu zituen, funtzio kognitibo horien norabidean eragiten duten jarrera gisa.

Estrabertituak kanpora begira daude, kanpoko mundura, eta elkarreraginetik eta ekintzatik hartzen dute energia. Introbertituak barrura begira daude, barneko mundura, eta hausnarketatik eta bakardadetik hartzen dute energia.

Funtzio kognitibo eta jarrera horiek konbinatu egiten dira nortasun-tipo desberdinak osatzeko.

Adibidez, pertsona bat pentsalari estrabertitua izan daiteke, sentikor introbertitua, etab. Jungen tipo psikologikoek esparru bat eman zuten pertsonek mundua hautemateko eta erabakiak hartzeko dituzten modu anitzak ulertzeko.

Galenok, mediku eta filosofo greziar eragingarriak, Hipokratesen lau umoreen teoria zabaldu zuen, eta nortasun-tipoekin esplizituki lotu zituen. Galenoren teoriaren arabera, umore horien oreka edo desoreka gorputzean ez zen osasun fisikoan soilik eragiten, baita ezaugarri psikologikoetan eta tenperamentuetan ere.

Galenoren lau umoreen teorian, umore bakoitza nortasun-tipo jakin bati dagokio:

Pertsona odoltsuak, odolaren eraginpekoak, baikorrak, lagunkoiak eta gogotsuak izan ohi dira, nahiz eta bulkadakoak izan daitezkeen.

Nortasun kolerikoak, behazun horiarekin lotuak, sutsuak, handinahiak eta lider asertiboak dira, baina askotan haserrekorrak.

Tenperamentu melankolikoa dutenak, behazun beltzaren eraginpekoak, barrukoiak eta analitikoak dira, baina antsietaterako eta tristurarako joera izan dezakete.

Azkenik, pertsona flematikoak, flemaren mendekoak, lasaiak, fidagarriak eta arrazionalak dira, eta bakegile gisa duten trebetasunagatik ezagunak. Hala ere, batzuetan handinahi gutxikotzat eta aldaketen aurkakotzat hartzen dira.

Galenok umoreez egindako interpretazioak eragin handia eta iraunkorra izan zuen Erdi Aroko eta Errenazimentuko medikuntzan eta psikologian. Haren lanak nortasunaren ulermenean eragin zuen XVIII. mendera arte. Osasun fisikoa ongizate psikologikoarekin eta nortasun-ezaugarriekin lotu zuen.

Hipokrates, askotan «Medikuntzaren aita» deitua, gorputzeko umoreei buruzko teoria eragingarriengatik da ezaguna, eta nortasun-ezaugarriak azaltzeko ere zabaldu zituen.

Hipokratesen nortasunari buruzko teoriak, gorputzeko lau umoreen kontzeptuan errotuta, banakako tenperamentuak likido horien orekarekin lotzen zituen.

Tenperamentu odoltsuak, odolarekin lotuak, pertsonak lagunkoi, baikor eta aktibo gisa deskribatzen zituen, izaera arduragabea eta bulkadakoa islatuz, aire-elementuaren antzera.

Aitzitik, tenperamentu kolerikoak, behazun horiarekin lotuak, pertsonak sutsu, grinatsu eta handinahi gisa ezaugarritzen zituen, askotan asertibo eta menderatzaile, su-elementuaren antzera.

Bestalde, behazun beltza tenperamentu melankolikoarekin lotzen zen: pertsona barrukoiak, hausnartzaileak eta ilunerako joera dutenak, askotan analitikoak eta xehetasunetara bideratuak, lur-elementua islatuz.

Azkenik, tenperamentu flematikoak, flemarekin lotuak, pertsonak lasai, fidagarri eta patxadatsu gisa deskribatzen zituen, normalean pasibo eta koherente, ur-elementuaren antzera. Umore horiek osasun fisikoan eta pertsonen egoera emozionalean eragiten zutelako usteak osatu zuen Hipokratesek nortasunaz zuen ulermenaren oinarria.

Enpedoklesek, Sokrates aurreko filosofo greziarrak, unibertso fisikoa osatzen zutela uste zuen lau elementu klasikoen teoria proposatu zuen: lurra, airea, sua eta ura. Enpedoklesek elementu horiek ez zituen zuzenean aplikatu gaur egun ulertzen ditugun nortasun-teorietara, baina haren ideiek antzinako medikuntzan eta filosofian nortasunaz geroago izandako ikuskeren oinarriak ezarri zituzten.